Отатурк ҳақида укамга мактуб

Қудрат салом сен ва мен севган ëзувчи Экюзперининг “Кичик Шаҳзода” китобида янги юлдуз кашф қилган турк астрономи билан боғлиқ эпизод бор.

Астрономлар уюшмаси аввалига турк мунажжимининг юлдуз кашф қилганига ишонмайди. Чунки бидъат ва ҳурофотга тўла усмонли ўлкасидан илм аҳли чиқиши даргумон эди.

Бир йил ўтиб бу астроном ҳурмат ва эхтиром ҳамда эътирофга сабаб бўлади. Чунки бу астроном ғарб улгисидаги давлат бўлиш иддаоси билан чиққан Туркия республикасини тамсил қилар эди.

Яъни Мустафо Камол Отатурк турклар обрў эътиборини оширган бир феномен эди деган ҳулоса бор китобда.

Мустафо Ғози Камол Пошшо Отатурк расмини Эрк Демократик Партиясининг илк қурултойида саҳнага осиб қўяйлик деган таклиф билан чиққанимни эсласанг керак.

Олис 1990 йилда Тошкентдаги билимлар уйида. Ўшанда бир тарафдан коммунистлар бир тарафдан қадимчи муллалар менга қараб ўқрайгани ҳам ëдингда бўлса керак.

Бугун бу шаҳс ҳақида ҳеч нарса билмасдан уни ëмонлаëтган¸ салафий¸ ҳанафий¸ ваҳобий¸ ҳизб¸ ИШИД¸ Нусра тарафдорлари¸ сулаймончи¸ маочи¸ ПККчи ва бошқа рўдаполарнинг алжираши қулоққа ëқимсиз эшитилади.

Тарихни ҳар ким ҳар ҳил талқин қилади аммо ҳамма гап уни ўзгартиришдадир. Мустафо Камол тарихни ўзгартирган буюк реформатор эди.

Ўн тўққизинчи аср охири йигирманчи аср бошида бир пайтлар муҳташам империя бўлган Усмонли салтанати Оврўпонинг ҳаста ҳужайрасига айланган эди.

Дунайдан Нил дарëсига қадар¸ Бағдоддан Триполигача ястанган улкан мамлакат биринчи жаҳон урушидан кейин таназзул ичида эди.

Мамлакат пойтахти Истанбул ишғолчилар қўлида¸ парламентни эса Британия армияси тарқатиб юборган эди.

Ислом ҳалифаси¸ султон Маҳмад эса АНТАНТА комиссарлари буйруғини киприк қоқмай бажарадиган манқуртга айланган эди.

1920 йилги Севр сулхига кўра Усмонли давлати ҳаритадан буткул ўчиши лозим эди.

Бу таназзулдан. бу таслимиятдан миллатни фақат мўжиза қутқариши мумкин эди.

Бу мўжиза 40 яшар турк зобити Мустафо Камол сиймосида миллатни қутқариш учун пайдо бўлди.

Султон Маҳмад ва бошқа клерикал унсурларнинг таслимчилик сиëсатига бўйин эгмаган Мустафо Камол Анқарада Буюк Миллий мажлисни таъсис қилиб ишғолчиларга қарши сафарбарлик урушини эълон қилади ва бу мужодалани буюк ғалаба билан қозонади.

Мустафо Камол усмонли подшохлиги вайроналари устида янги бир давлатни барпо қилади ва унга Туркия деб ном беради.

Бугун Яқин шарқда кучли¸ барқарор ва ўз оëқлари устида мустаҳкам турган ягона давлат бу Туркиядир.

Бу албатта Мустафо Ғози Пошшо Камол Отатурк яратган давлатдир.

Қудрат бугун кўриб турганинг каби дин тужжорлиги билан овоз ва мол мулк қозонган реваншист тўдалар Отатуркнинг тарихий ролини камситишга уринмоқда.

Бу тўдалар ортидаги массовкада ўзбек элементлари борлиги мени бир оз ҳавотирга солса ҳам ҳайратланмайман.

Зотан бу қавм зеҳниятига қарар эканмиз нуқул регрессив персонажларга меҳр қўйганини кўрамиз. Николай иккинчини оқ пошшо деб номига ҳутба ўқиган бу қавм кейин Ленин ва Сталинни алқади. Бу қавм реформатор Хрушчев ва Горбачевни ҳаммадан кўра қаттиқроқ сўкди. Айнан шу қавм диктатор мозорини тавоф қилишни ўзига одат қилди. Бу қавм вакилларининг Путин¸ Рамзан ва Эрдўғонни севиши ва Отаттурк каби реформаторни ëмон кўриши социлоглар тахлилига мухтож. Балки Баҳодир Файз буни тахлил қилиб берар.
Ҳозирча Отатуркнинг ўзидан иқтибос келтирсам “Ухлаган миллат ë ўлади ëки қул бўлиб уйғонади” Бу гап ҳудди биз ҳақимизда айтилгандек.

Қудрат мен бу гапларни Прагадаги уйим балконида ўтириб ëзяпман. Зим зиë осмон тинимсиз кўз ëш тўкмоқда. Апрель ойи бўлишига қарамасдан изғирин. Балки шу изғирин¸ баҳорга ҳос бўлмаган совуқ ҳаво бу матнга таъсирини ўтказгандир. Лекин синоптиклар ҳаво яна исишини ваъда қилмоқда. Отатурк айтганидек «Чиқиш йўли бўлмаган ҳолатнинг ўзи йўқ¸ фақат умидсиз одамлар бор ҳолос”
Ҳаводаги ўзгаришлардан доимо умидвор бўлган аканг Шуҳрат. Прага 2017 йил 25 апрель.

Лола опа арт перформенси (расм дарслари туркумидан)

8 январ куни Прагада рассомлик кўргазмам очилди. Кўргазма ташриф қоғозида рассомликка нега қизиқиб қолганим тарихи ëзилган.

1969 йилнинг совуқ қиши. Совуқ қаттиқ бўлганидан Амударë ҳам музлаган эди. Шу совуқда Урганчдаги Огаҳий номли музикали драма театрида қўйилган спектакл тақдимотига борганимни эслайман.

Раҳматлик отам мени яъни 6 яшар ўғлини қўлидан тутиб спектаклга олиб борган эди. Пьесани тоғам драматург ва шоир Эгам Раҳим ëзган эди. Спектаклнинг номи “Маърифат қурбонлари”

22 нафар ўзбек қизлари чет элга ўқишга кетаëтган пайтда эрк душманлари тарафидан ўлдирилгани ҳақидаги фожеа баëни.

Спектакл сахнаси фонидаги улкан панно (задник)ни Ўзбекистондаги илк аëл рассом Лола опа Абдуллаева чизган эди.

Бутун саҳна деворини эгаллаган матога сариқ рангда барханлар ва мовий рангда осмон ва оқ булутлар чизилган эди.

Минора ва дарахтлар тасвири бор эди.

Спектакл бошланди. Оркестр чуқуридаги созандалар мунгли куйни чалди. Сурнай овозига доиранинг зарби жўр бўлди. Парда очилди. Ўнлаб проожектор Лола опа чизган паннони ëритди.

Бирдан паннодаги оқ булутлар қимирлаб бошлади.

Осмонннг кўк ранги барханларнинг зарғалдоқ ранги билан қўшилиб оқиб кетди. Миноралар худди улкан сосиска каби қимирлаб эриб кетишди.

Панно улкан ажи бужига айланди. Рассом Лола опа дахшат билан бақириб “пардани ëпинглар” деди.

Аëн бўлишича Лола опа паннони бир кун олдин чизиб тугатган. Сув бўëқлар билан чизилган тасвир музлаб тўнгиб қолган.

Спектакл бошланганида прожекторлар иссиғида расм “эриб” оқиб кетган.

Театрчилар “авария” деб атаган бу манзара гўдак шууримда инқилоб ясаган эди.

Миноралар ва булутлар¸ зарғалдоқ ва зангори ранглар бир бир билан аралаш қуралаш бўлиб ўзига хос арт перформенс касб қилган эди.

Шундан кейин бир ҳафта гуаш бўëқлари билан кўрганимни уйда такрорлашга уриндим. Олдин гуаш билан расм чизардим. Кейин дарров совуқ кўчага олиб чиқиб музлатиб қўярдим. Музлаган расмни эса иссиқ уйга олиб кириб эритиб хосил бўлган арт эффектдан завқланар эдим.

Аммо ҳарчанд уринмай Лола опанинг панноси каби ëрқин тасвир хосил қила олмас эдим.

Кейинчалик АҚШ ва Европанинг катта музейларида Кандинский¸ Сальвадор Дали каби рассомларнинг сюрреалистик асарларини кўрдим.

Аммо бу шоҳ асарлар ҳам Лола опанинг музлаб эриган панноси каби шууримни ағдар-тўнтар қила олмас эди.

Лола опа менга расмдан бир умрликк дарс берган эди.

1985 йили Лола опа Абдуллаеванинг асарларидан иборат кўргазмани Урганч суратлар галереясида ташкил қилишим сабаби ҳам шу эди.

Мен бу муссавира аëл олдида шогирдлик қарзимни узишим керак эди.

Опага 1969 йилги спектакл тақдимотини эслатдим. Лола опа кулиб “Қўйинг эсламанг болам. Ўшанда юрак ўйноғи бўлиб ўлишимга сал қолган” деди.

Лола опа Абдуллаевани Оллох раҳмат қилсин. Яхши аëл ва улкан рассом эди. Илк расм муаллими бўлган эди менга.

Ўйлаб қарасам шу кунгача ўнлаб одам¸юзлаб ҳолат менга расмдан дарс берибди. Мен ҳам 1984 йилдан то 1990 йилгача ўрта мактабда расмдан дарс бердим. Ундан кейин ҳам рассомлик борасида биров маслаҳат сўраса аямадим. Менга расм санъатини ўргатган устозларни бир-бир эслаб¸хотираларни қоғозга тушириб қўйишни ҳайрли иш деб билдим....

Гизланмажак

Расм дарслари туркумидан

1984 йили институтни тугатиб Тошкентдан Урганчга қайтдим. Мақсад Тошкент тасвирий санъат оламини забт қилиш эди. Қоплон орқага тисарилиб туриб бирдан сапчигани каби мен ҳам айни тарзда бир сапчиб санъат осмонидаги юлдузлар қаторига терилишни истадим. Ҳадафни катта олдим Мексикалик рассом Диего Ривера каби улкан маҳобатли асар яратмоқчи бўлдим. Оддий бўëқлар билан эмас¸ балки машина кузовини бўяш учун чиқарилган автолак билан. Расм матога эмас қабариқ тунукага ишланишини режаладим.
Бу ҳайкалтарошлик ва рангтасвир уйғунлашган улкан панно бўлмоғи керак эди.

Бунинг учун улкан устахона зарур эди.

Тоғамнинг ўғли Эркин оға қурилиш трестида бошлиқ эди. Эркин оға улкан ангарни менинг ихтиëримга берди.

Трестдаги темир-терсаклар қабристони ҳам ихтиëримда эди.

Расмни номини ҳам белгилаб рассом дўстим Солий оғага айтиб ҳам қўйдим.

Расм "Бизонлар норинж дарëни кечиб ўтмоқда" дея номланиши керак эди.

Эски Ява мотоциклнинг юмалоқ бензин бакларидан олтита топиб қўйдим.

Бу баклардан бизон шаклини ясаш режаланди.

Расмни бўйи 3 метр эни 12 метр бўлиши керак эди. Ҳуллас сваркачини айби билан режа орқага сурилди.

Бўш ўтирмасдан "Лаоккон темир илонлар исканжасида" деган улкан расмни бошладим. Расмни тезгина битказиб Тошкентдаги кўргазмага олиб бордим. Аммо расмни бадиий кенгаш қабул қилмади.

Шўппайиб Урганчга қайтдим. Негадир катта расм чизиш ҳаваси йўқ эди ичимда. Этюдникни эгнимга осиб эски Урганчдан қолган ҳаробалар аро кездим. Бир пайтлар бобом Латифбойнинг тери фабрикаси бўлган бинолар комунистлар иқтидорида ҳаробага айланган эди. Бу ҳароба уйлар ичида болалар "гизланмажак" деган ўйин ўйнарди. Мен этюдникка кичикроқ холст қўйиб чизишни бошладим. Мана кунгирали пахса уйлар. Мана қуриган гужумниинг тарвақайлаган шохлари. Дарахтга бошини тираб кўзини юмиб санаëтган бола. "Ўним ўн гирбитон¸ гирбитонни баҳоси бир юз эллик икки сўм"

Расм бир сеансда битди.

Расмга илк бахони рассом Солий оға берди. "Зўр чиқибди бу гизланмажак"

Эртасига Тошкентдан келган сайëр худсовет бу расмни кўргазмага олди. "Гизланмажак" (Бекинмачоқ) деган расм мени катта санъат дунëсида тамсил қилган илк расм бўлди.

Бахтиëр Бобоев¸ Дилëр Имомов каби устозлар ҳам мақтади бу расмни. Санъат журналида чоп қилинди.

Яъни санъатга гумбирлаб эмас шивирлаб кириб келдим. Ҳудди бекинмачоқ ўйнаган каби.

Тепаларимизни қайтариб олайлик

Фалон тепаликни олиш учун уч кун¸ писмадон тепаликни олиш учун бир ҳафта жанг қилинди¸ деган гапларни урушга оид китобларда ўқиб ҳайрон қолар эдим. Ўзи бир тепа бўлса¸ шунга шунчами деб. Аммо харбийларнинг айтишича тепани олган одам мамлакатни назорат қилади.
Андижонда Мингтепа деган туман бўлган. Бу тумандан чиққан Дукчи эшон 1898 йил 17 майда Чор истилочиларига қарши қуролли қўзғолон кўтарган.
Ўша йили Дукчи эшон тор мор қилиниб дорга осилганидан кейин оқпошшо Мингтепа туманини тўпга тутиб ер юзидан йўқ қилинсин дея фармон берган.
.Сал ўтиб бу фармон бекор бўлиб туман омон қолган. Туркистондаги сарой уламолари оқпошшонинг бу иши “Улуғ марҳамат бўлди” дея Мингтепани номини ўзгартириб Марҳамат деб қўйилишини сўрашган.
Ҳозир ҳам Андижондаги бу туман номи Марҳамат. Пошшонинг марҳаматига сиғинадиган бу синиқ қавм пошшо ағдарилганидан 100 йил ўтса ҳам ўз тепасининг номини қайтармоқчи эмас.
Туркистоннинг қадим Ўратепасининг номини Истаравшанга алмаштирилганда ҳам ҳеч ким ғирринг демади.
Гал энди Тўйтепага келибди.
Ақли товуқдан бошқа нарсага етмайдиган парламент деган йиғноқ ўйлаб¸ ўйлаб Тўйтепани номини ярим форс¸ярим арабий Нурафшон деган чучмал жумлага алмаштирибди.
Билгичлар “парламент эмас Шавкат Мирзиëев алмаштирди номни” дея асосий ЗИËН манбаига диққатимизни қаратишмоқда.
Тепалар учун жанг қилмай қўйган¸ ўзлигидан¸ турклигидан уяладиган руҳий мажруҳ бу чувриндиларга барибир кўринади.
Биров чиқиб нега деб сўрамади. Сўрамайди ҳам.
Қовурғаси юз йил бурун синдирилган ва пошшо марҳаматига мўлтирайдиган қавмдан не таъма.
Барибир ҳеч ким эшитмаса ҳам айтаман. Тепаларимизни қайтариб олайлик.

Қрим татарлари ўзбеклардан миннатдор

Ҳозир архивда сақланаëтган ҳужжатларга кўра¸ 1944 йили татарларнинг 183 минг 155 нафари бадарға қилинган. Шундан 151 минг 136 нафари Ўзбекистонга жўнатилган.

1944 йилда Сталин қарорига кўра, бадарға қилинган Қрим татарлари 1989 йил Горбачëв изни билан ватанларига қайта олдилар холос.

Бугун Россия ишғоли остида хавотирли кунларни бошдан кечираëтган Қрим татарлари Ўзбекистонни миннатдорлик туйғулари билан эслашмоқда.

Ҳар йили 18 май куни ана шу миннатдорлик рамзи ўлароқ қад ростлаган ëдгорлик пойи гуллар билан тўлади.

Ватан ҳақида дарс

1982 йилда Тошкентдаги Низомий номидаги педагогика институтидан бизни Мирзачўлга пахтага олиб кетишди. Қрим татар филологияси факультети талабалари ҳам биз билан бир баракка жойлашди.

Биздан сал наридаги колхоз дўконига ул-бул олгани кириб¸ рус рассомининг “Қрим манзараси” деган асари репродукциясига кўзим тушди. Олган нарсаларнинг қайтимига бу расмни олиб баракдаги чорпоямга илиб қўйдим.

Шу пайт ëнимга бир Қрим татар филологиясида ўқийдиган талаба келиб¸ нега айнан бу расмни осганим билан қизиқди. Мен бу рассом услубига қизиқишимни айтдим. Талаба мен учун тушунарсиз ҳиссиëт билан “Қрим менинг ватанимдир”, деди ва расмни совға қилишимни сўради.

Ëмонотлиқ қилинган эл

Кейинчалик мен Қрим татарларини ўз уйидан қувиб чиқарган Сталин фармони билан танишдим. Устига ўта махфий дея унвон қўйилган 5859-рақамли бу ҳужжатга 1944 йилнинг 11 майида имзо чекилган.

Бу ҳужжат Қрим татарларини расман “ватан хоинлари” дея эълон қилиб, уларни сургун ҳолатда ушлаб туришни кўзда тутади.

Сургун кунлари

Ўша пайтдаги Ўзбекистон раҳбари Усмон Юсупов зиммасига Қрим татарларини жойлаштириш билан биргаликда уларга қарши ўзбек халқи орасида нафрат уйғотиш вазифаси ҳам юкланади.

Сургунда дунëга келган Диловар ака Усмон Озодлик мухбири билан бундан етти йил аввал бўлган суҳбатда буларни эслаган эди.

- Қрим татарлари Ўзбекистонга келиши олдидан Ўзбекистонда Қрим татарларига қарши сиëсат¸ пропаганда олиб борилди. Советлар ҳокимияти томонидан “Қрим татарлари сотқин¸ хоин” деган пропаганда амалга оширилди.

Қрим татарлари ҳайвонлар учун мўлжалланган вагонларда Ўзбекистонга олиб келинган пайтда¸ уларни одамлар қўлларида тошлар¸ таëқлар билан кутиб турган.

Ўша одамлар вагондаги ëш болалар¸ аëллар¸ қарияларни кўрган пайтда¸ қўлларидан тошлари ва таëқлари тушиб кетган. Улар бизнинг абгор аҳволимизни кўриб раҳмлари келган. Улар бизга нон бериб¸ сув бериб ëрдам қилишди¸ дейди Диловар Усмон.

Оқмачитдаги Исмоил Гаспиринский кутубхонаси раҳбари Айдар Эмировга кўра¸ Ўзбекистондаги сургун ҳаëтида татарлар яхши кунларни ҳам¸ ëмон кунларни ҳам кўришган.

- Ҳар бир жамиятда ҳар турли кишилар бор. Буларнинг ичида яхшилари ҳам бор¸ ëмонлари ҳам бор. “Кет бу ердан” деган одамлар ҳам бўлди¸ дейди Айдар Эмиров.

“Аммо биз татарлар учун Ўзбекистонда яхши кунлар кўп бўлди. Ҳатто¸ яхши деган калима Қрим татар луғатига айнан Ўзбекистонда кирди”¸ дейди Айдар Эмиров.

- Масалан¸ яхши деган сўз олдин Қримда “ору” деб айтилган экан¸ деган эди Айдар Эмиров.

Яна бир суҳбатдош Диловар Усмонга кўра¸ нафақат луғат¸ балки Қрим татарларининг дастурхони ҳам бойиган.

- Ўзбек ошлари¸ лағмони¸ мантиларини ўзимиз билан бирга олиб келдик¸ деган эди Диловар Усмон.

“Ўзбекистон биз учун сургун уйи эмас¸ балки ўз уйимиз каби қадрдон. Ҳали-ҳали ўзбек қўшиқлари қулоғимда жаранглайди”¸ дея туриб¸ "Наманганнинг олмаси" қўшиғини хиргойи қилиб¸ кўзига ëш олган эди Диловар Усмон.

Қрим татарларининг илк исëни

Диловар Усмонга кўра¸ Қрим татарларининг ўз ҳақ-ҳуқуқлари учун кураш майдони ҳам Ўзбекистон бўлган.

- Биринчи пикетлар¸ биринчи митинглар 1966 йилда Бекободда бўлган эди. Бу пикетни милиция ëрдамида¸ ўт ўчирувчи машиналар ëрдамида тарқатишган эди¸ дея эслайди Диловар Усмон.

Ҳали гўзал Қрим олис¸ ҳали тотор узоқларда

Қрим татарларининг бу исëни ўзбек мухолифатчиларини илҳомлантирган эди. 1989 йилда ўзбек шоири Мирза Кенжабек “Ҳали гўзал Қрим олис¸ ҳали тотор узоқларда” деган сатрларни ëзди.

Таниқли ўзбек шоири Рауф Парфи Қрим татарлари озодлик ҳаракати яширин ташкилотига¸ уларни қўллаш мақсадида аъзо бўлган эди.

2009 йилда Қримдаги Оқмачит (Симфереполь) шаҳрида татарларга бошпана берган ўзбек халқига миннатдорлик ëзувлари битилган ëдгорлик ҳам ўрнатилди.

Ҳукумат ўқларидан қочиб Руминияга келган андижонликларни илк зиëрат қилганлар ҳам Ўзбекистон сувини ичган Қрим татарлари бўлди

- Андижон воқеалари бўлганда бизнинг Қрим татарлари Руминияга бориб¸ андижонлик қочқинлар билан учрашиб¸ ошлар пишириб¸ ëрдам бердилар¸ деган эди Диловар Усмон.

Бундан 70 йил олдин ўз уйларидан Ўзбекистонга бадарға қилинган ва ҳозир яна ватан қўйнида яшаëтган Қрим татарлари “Бир кун туз ичган жойингга қирқ кун салом бериш керак” деган фикрда

Эшак қандай дафн қилинди

Европа давлатлари Берлин девори қулаганининг 20 йиллигини кенг нишонлаган 2009 йили Болгариядаги газета мухбири Диана собиқ СССРни қолган дунë билан ажратиб келган темир девор соясида содир бўлган воқеалардан ëзиб беришимни сўради.
Мен эшак ўлими ҳақидаги эсдаликни ëзиб бердим.

Бадиха илк маротаба болгар тилида чоп қилинди.

Алвидо, Эшак!

1982 йили Ўзбекистонда куз совуқ келди.

Ўзбекистондаги талабалар ноябр ойи охирларигача йилт этган оқлик ҳам кўринмай қолган пахтазорларда қолиб кетишди.

Мен ҳам ўша кузни барча талабалар қатори пойтахтдан 200 км олисликдаги Мирзачўлда, баракда ўтказдим.

Ташқи дунëдан ажралган бу бўлгада на ичимлик суви, на-да электр бор эди.

Менинг вазифам чой қайнатиш, баракни электр қуввати билан таъминлаш эди.

Чой ҳамма учун бир катта титанда, ўтин йўқлигидан керосин фарсунка ëрдамида қайнатилар эди.

Электр эса бензин билан ишлайдиган қўлбола движокдан чиқар эди.

Мен ҳар куни 10 км узоқликдаги бош баракдан ичимлик суви, керосин ва бензин олиб келишим керак эди.

Бу иш учун эшак менга асосий дастëр бўлди.

Мен ҳам юришга ҳоли келмай қолган эшакни шундай бўйнидан тортар эдим…

Эшакка икки бидон сув, бир канистр бензин ва бир канистр керосин ортиб, кунига 10 км йўл юрар эдим.

Ноябр охирида ëққан қалин қор бу ишни бениҳоя қийинлаштирди – оғир азобларга чидамаган эшак оламдан ўтди.

Худди шу куни СССР раҳбари Леонид Брежнев ҳам ҳаëтдан кўз юмди. Биз телевизор орқали дафн маросимин томоша қилдик. Далаларни қор босганидан, қиларга бошқа ишимиз йўқ эди.

Мен талабаларга эшакни ҳам тантана билан дафн этишни таклиф қилдим. Таклиф бир овоздан қабул қилинди.
Аввалига эшакни дафн қилиш комиссияси тузилди.

Бу комиссияга мен раҳбар бўлдим, зотан эшакнинг сўнгги соҳиби мен эдим.

Баракдан сал нарида эшак учун чуқур кавладик.

Эшакни кўмишдан олдин менга сўз берилди.

Мен оғир кунларимизда бизни ичимлик суви, керосин ва бензин билан таъминлаган заҳматкаш эшак қисматидан гапирдим.

Брежнев дунëни тарк қилган, миллионлаб советлар учун қайғу-ғуссага тўла кунда эшакнинг ҳам бу оламни тарк қилиши дард устига чипқон бўлганини айтдим.

(Нутқ стенограммаси ва унга илова қилинган чақув хати Низомий номли ТДПИ архивининг 234-жавонининг 4-ғаладонида сақланмоқда. Нусхаси МХХ Яккасарой туман бўлимида).

Мендан кейин сўз олган тўрткўллик йигит рубобда “Меҳрибонимдан айрилдум” қўшиғини ижро қилди. Пролетар шоир Ҳамза қаламига мансуб бу қўшиқ матни бир оз ўзгартирилди.

Ундан кейин сўз олган Санамгул исмли самарқандлик қиз марҳум билан боғлиқ хотирасини айтиб берди – камина рухсати билан бу қиз эшакда сайр қилган эди.

Ана шундан кейин сўз олган наманганлик талаба ҳар куни барак дарчасидан марҳум эшакни томоша қилганлигини айтиб қайғусини изҳор қилди.

Дафн маросимига йиғилганлар “Алвидо эшак, хотиранг бешак” дея уч марта ҳайқирганидан сўнг, марҳум устига тупроқ тортилди.

Андижонлик Нўъмон деган йигит бир тахтачага эшак суратини мой бўëқларда чизиб, тагига “Туғилган кунинг номаълум – аммо жасоратинг абадий!” деган ëзувни ўзбек, рус ва тожик тилида ëзиб қўйди.

Орадан икки кун ўтиб, камина институт комсомол қўмитаси котиби ҳузурига чақирилдим.

Мени Брежнев дафн маросимини масхаралашда айблашди ва комсомолдан чиқариб, институтдан ҳайдашга қарор қилишди.

Фақат институт бюрократиясининг номукаммаллиги боис мен институтдан ҳайдалмасдан қолиб кетдим. Бу энди бошқа ҳикоя…

***
Эслатма

1982 йилнинг 10 ноябр куни ўлган Леонид Ильич Брежнев қабри Москвадаги Кремл девори ëнида.

1982 йилнинг айни шу куни ўлган эшак қабри Ўзбекистон республикасининг Жиззах вилояти Гагарин тумани 22а совхоз 471-баракдан уч метр ғарбда.

Бувимнинг укаси Эгам Раҳим

Ленинга елинни қофия қилган тоғам Эгам Раҳим 12 ëшида Магаданга сургун қилинганини бувимдан эшитган эдим.

Ўша пайтда ëш бола бўлган Эгам Раҳимнинг шеърлари адабиëт институти домлалари тарафидан "таҳлил" қилиниб¸ НКВДга "хулоса" берилган¸ деб эслар эди бувим раҳматли ўзининг шоир укаси бошига тушган кўргилик ҳақида.

Магадандан ярим юзини совуққа олдириб келган Эгам Раҳим кейин сиëсий шеър ëзмай қўя қолди.

12 ëшида қамалган Эгам Раҳимни Урганчдаги турмада ҳолидан ҳабар олишга унинг опаси¸ менинг бувим Равшан онага изн беришган.

Равшан она ҳикояси:

-Эгамберганни кўриш учун Урганчнинг кўҳна қалъасидаги¸ҳозирги Меҳрибон ательесининг орқасидаги турмага бордим. Сариқ рўмолга қуш-тили¸ қатлама ва ўрик қоқи солиб бордим. Кираверишдаги аскар қўлимдаги тугунни ерга қўйишга буюрди. Кейин милтиғини учидаги найзаси билан рўмолимни титиб кўрди ва мени ичкарига киритди. Турма биноси илгари мадраса бўлган эди. Атрофи ғиштин ҳужралар билан ўралган турманинг ўртасидаги карвуч тўшалган усти очиқ майдонда кутиб турдим.Қуëш ëндиради. Бир пасдан кейин Эгамберганни олиб чиқишди. Сочлари олингани боис боши кўм кўк бўлиб кўринди¸ юзлари ориқлаб кетган эди.Уни кўриб йиғлаб юбордим. Эгамберган мени қучоқлаб бир пас турди.У ҳали норасида бўлса ҳам менга қўшилиб йиғламаслик учун юзини четга бурарди.
Бир оздан кейин аскарлар уни камерага олиб кетди. Бир пасдан кейин сариқ рўмолимни қайтариб беришди. Рўмол ҳошиясига ғазал битилган эди. Бу ғазални ëд олдим. Ғазал "қачон озод юроримни билолмасман" дея бошланар эди...

Ҳуллас 12 яшар бола 1936 йилда Магаданга сургун қилинди.
У сургунда экан бувим ҳар куни эшикка қараб укам Эгамберган келмадимикан дея орзиққанини бот-бот эслар эди.

Тоғам Эгам Раҳимнинг мана бу шеъри ўша орзиқиш тасвирига менгзайди.

Ўртамизда тўкин дастурхон¸
Оилада бир насиба кам¸
Мусибатда синдирамиз нон
Ярқирайди киприкларда нам.

Эшик очилгандай бўлади¸
Сен оҳиста кириб келасан.
Хона ичи нурга тўлади¸
Иссиқ-иссиқ салом берасан.

Онажонинг қучоқлаб кетар¸
Сира қўймай сени ëнидан.
Унинг боши осмонга етар¸
Сенинг билан қувонганидан.

Кўринади юзда табассум¸
Ғойиб бўлиб бирдан мусибат.
Шу тариқа ҳар лаҳза¸ ҳар зум¸
Қизиб борар даврада суҳбат.

Қани энди шундай бўлолса¸
Бир қувонсак кўриб дийдоринг
Алам ўрнин табассум олса
Ва яшнатса ҳаëт гулзорин

Ўртамизда тўкин дастурхон
Оилада бир насиба кам
Мусибатда синдирамиз нон
Ярқирайди киприкларда нам..

Раҳматли бувим Равшан момони¸ тоғам Эгамберган дойини¸ отам Ражаббойни оллоҳ раҳмат қилсин

Осойишталикни бузувчи

Ëзувчи Леонид Соловьёвнинг "Возмутитель спокойствия" деган китоби қахрамони Насриддин ¸ Бухоро Амири ва унинг муллаларини танқид қилади. 

Бунга жавобан Амир Насриддинни қатл қилишга буюради. 

Яъни ҳажв қилган одам осойишталикни бузгани учун қатл қилиниши керак.

Амир шундай деб ўйлайди.

Бу китоб асосида таниқли киноочи Яков Протазанов 1942 йилда "Насриддин Бухорода" деган фильмни ҳам суратга олган.

Икки кун олдин бу фильмни томоша қилган эдим.

Фильмда сатира ва танқидга Бухоро амири ва унинг уламолари чидамсиз бўлгани тасвирланади.

Фильм бош қахрамони Хўжа Насриддин Бағдоддаги тазйиқлардан қочиб Бухорога келади ва бу ерда ҳам сатира нималигини тушунмайдиган жохиллар билан юзма юз бўлади.

Париждаги Charlie Hebdo ("Чарли Эбдо") журнали ҳам Насриддин Афанди тарзидаги бир сатирик журнал эди.

Унинг фаолияти кўпчилик тарафидан "осойишталикни бузувчи" сифатида кўрилди.

Ҳудди Бухоро Амири Хўжа Насриддинни ҳажвиялари учун қатл қилишга буюрганидек Charlie Hebdo журнали ижодкорлари ҳам тоқатсизлик нишони бўлди.

Мисни олтинга айлантириш формуласи

Топ тоза бир варақнинг нархи топ тоза қоғоз нархи билан бир хил ë ундан ҳам арзон.

Айтайлик совет даврида 12 варақлик дафтар икки тийин эди.

Аммо бу қоғозга кимдир нимадир ëзган ëки расм чизган бўлса қиймат ўзгаради.

Масалан буюк рассом Чингиз Аҳмаров атрофда оқ қоғоз кўрса бир нарсалар чизиб ўтирар эди.

Охирги марта устозни 1994 йил укам билан зиëрат қилган эдик.

Ўшанда укам Қудрат эллик олтмиш доллар қийматдаги сўм купонга устоз чизган расмлардан бирини сотиб олган эди.

Хозир Чингиз Аҳмаров чизган расмларнинг нархи анча баланд.

1993 йилда мен Германиянинг Варнуменде шаҳрида бир муддат рассомлик билан шуғулландим.

Холстларим тугаб бўлган эди.

Ўшанда мен мева сотадиган дўкон олдига олиб чиқиб ташланган бўш картон қутидан бир парча кесиб олиб ўша ернинг ўзида унга акрилл бўëқлар билан дарахт ва қуш расмини чиздим.

Азбарои қизиқиб кетганимдан елкам узра қараб турган одамларни ҳам пайқамабман.

Sehr schön деб расмни мақтаганлардан бири¸sagen sie mir, was für ein baum? деб сўради. Мен гужум дарахти деб жавоб бердим.

Кейин эса у wie viel es kostet дея нарх сўради.

Мен қашшоқлик ҳукм сураëтган собиқ СССРдан келган рассом эдим. Расм сотиш тажрибам йўқ эди. Елка қисдим.

Расм ишқибози менга 300 марка узатиб етадими деди. Мен рози эдим.

Зеро беш дақиқа олдин ҳеч кимга керак бўлмаган картон парчасини қимматли матохга айлантирган алхимик каби сезар эдим ўзимни.

Нуқсон қандай қилиб фазилатга айланади ëки қўрқоқ билан суҳбат

Реклама саноатида "нуқсонни фазилатга айлантириш" деган трюк бор. Масалан кичкина машина реклама қилинса "у кичик лекин парк қилишга қулай" дейилади. Шу маънода қўрқоқлик фазилатга айлантирилаëтганига ҳам мисоллар бор.

Мен суҳбатлашган киши Ўзбекистонда яшайди ва ўзини донишманд деб билади. Исмини айтишга қўрқди. Мана бу гаплар у кишининг донишмандона мулохазаларидан бир парча:

-Қўрқмаслик яхши¸ лекин китобларда эртакларда яхши. Ҳаëтда қўрқмасларни ахволи қандай эканини кўриб турибмиз. “Пақир панада бўлади”¸ “кетни қисган бой бўлади” деган гап шунчаки гап эмас. Халқимизнинг минг йиллик хулосаси. “Эгилган бошни қилич кесмас” деган мақол ҳам қўрқоқлик ҳақида. Масалан армияда сиз дедларга қарши борсангиз улар сизни уриб майиб қилиб қўйишади. Умрбод мажрух бўлиб яшайсиз. Агар сиз ақлли бўлсангиз сиз уларни пайпоғини ювиб қўйган бўлиб вазиятга чап берасиз. Жонингиз омон бўлади. Яна бир мисол босқинчилар уйингизга бостириб киришди ва аëлингизни зўрлай бошлади. Агар сиз бу босқинчиларга қаршилик кўрсатсангиз улар сизни ўлдиради. Оқибатда фарзандларингиз етим қолади. Бундай пайтда энг кам талафот кўриладиган йўлни танлаш керак. Қўрқмайман¸ жасурман деб ўзингизни¸ оилангизни ва қариндошларни хавф ҳатарга қўйиш ҳам яхши эмас.

Кийимсиз одамнинг ҳушнудлиги

Ижтимоий сўров натижаларида Ўзбекистон ватандошлари дунëдаги энг баҳтиëр қавм сифатида қайд қилинади.

Кўплар бунга шубҳа қилади. Газ йўқ¸ чироқ йўқ¸ сал гапга қамалиб кетадиган мамлакат ватандошлари баҳтиëр бўлиши мумкин эмас дейишади.

Мен ўша ўша сўров натижаларининг ҳақиқийлигига ишонаман.

1988 йили др. Якоб Таубе ўзбек эртакларини немисчага таржима қилиб Германияда китоб чиқарди.

Бу китобга расм чизиш вазифаси менга юкланди. Аснода ўнлаб эртак китобларини ўқиб чиқдим.

Эртаклардан бири баҳтли одам ҳақида эди....

Қадим замонда бир подшохнинг боласи тузалмас касалга чалинибди.

Табиблар боланинг дардига узоқ вақт дармон топиша олмабди.

Алал-оқибат бир табиб "Бу бола баҳтли одамнинг чопонини кийсагина тузалади" деб диагноз қўйибди.

Шотирлар бутун мамлакатни кезиб битта ҳам баҳтли одам топа олмагач¸ подшохнинг ўзи оддий кийиниб кўчама-кўча кеза бошлабди.

Подшоҳ юриб-юриб шаҳар чеккасидаги қийшайиб турган бир вайрона уй олдига бориб қолибди. Ичкаридан нон кавшаëтган одамнинг "Вой қандай баҳтиëрман" деган саси келибди. Подшох саройига қайтиб вайрона уйга шотирларини юбориб¸"тез ўша баҳтиëр кишининг кийимини келтиринг" деб буюрибди.

Шотирлар бориб вайрона ичига киришса баҳтиëр одамнинг кийими йўқ экан.

Ақллилар мамлакати

Ақллилар мамлакати

Прагадаги масжидда ифтор қилдим. Масжид қавми асосан ўзбеклар.

Журналист эканимни билган давра Ўзбекистонда нима гап деб савол берди.

-Минор масжидида тумонат одам йиғилиб ифтор берилди. Дастурхон муҳташам¸ дея гап бошлаганим он бошқалар гапимни илиб кетишди.

-Ўзбекистон зўрда¸ исломобод деган шу бўлса керак....

Мен гапимни давом эттириб Минор масжидидаги ифтордан бир кун ўтиб масжидларда ифтор бериш тақиқланибди¸ деганим он даврадошлар яна тилга кирди.

-Тўғри қилишибди тақиқлаб. Масжидда ифтор бериш бизда одат эмас. Уйларда¸ тўйхоналар ва кафеларда ифтор қилаверамиз.

- Ресторан¸ кафе ва тўйхоналарда ҳам ифтор тақиқланган дедим.

- Э ака ресторан ибодат жойи эмаску. У бир ароқ ичиладиган мусиқа қўйиладиган макрух маскан. Шу ҳукуматиимизни билгани билган. Қолаверса ресторанда тўқлар¸ тўқларга кўз-кўз қилиш учун ифтор беради. Тўғри қилибди тақиқлаб¸ пайғамбаримиз замонида ресторанда ифтор берилмаган.

Гапни дунëвий мавзуларга бурдим.

-Арманистонда электр 16 фоизга қимматлагани учун халқ кўчага чиқиб 4 кундан бери намойиш қиляпти¸ дедим.

- Маладец арманлар. Электрни қимматлаган ҳукуматга ана шунақа муносабат қилиниши керак¸ дейишди даврадошлар.

-Ўзбекистонда ҳам электр ошди¸ бунинг устига кунора ўчади дедим маюс бир тарзда.

-Ҳа деб Ўзбекистонни ëмонлайвермангда энди амрикон радиосида ишлайман деб. Мана ота-боболаримиз даврида чироқ бўлмаган. Қоронғи тушиши билан уйқуга кетишган. Момоларимиз ҳурсанд ва серфарзанд бўлган¸ қолаверса электр кўзга зарар..

Даврадошим яна гапирмоқчи эди аммо имом таровеҳ ўқишга чақириб қолди.

Қандай ақлли ватандошларим бор деган фикр кўнглимдан кечди.

2015 йил Прага

Ақлли одамлар жахолати

Ақлли одамлар жахолати

Сал олдинроқ Беларуснинг собиқ президенти Станислав Шушкевич билан суҳбат қурувдим. Шушкевич Ўзбекистон президентини "маълумотли диктатор" деб атаган эди.

Агар шундай бўлса нега бу одамдаги билим жахолатга ҳалақит бермайди.

Билишимча СНБ раиси Рустам Иноятов сўфилик адабиëти ва Бедил назми бўйича илмий иш ëзган экан. Наҳотки Бедилни англаган одам бу кўлам ва қамровдаги зулмни амалга ошира олади.

Ўзбекистон бошқарув осмонидаги тангрилардан бири Ҳайриддин Султонов Экзюперининг "Кичик шаҳзода" китобини таржима қилиб ëшлар зехниятида аксилтоталитар шуур шаклланишига ҳизмат қилган эди. Қолаверса Султоновнинг ўзига оид ҳикояларда ҳам инсон қадри ва ҳақ ҳуқуқи улуғланади.

Аммо нега бу одамни ўзи илмига амал қилмайди.

Бошқа тарафдан қарасак бир миллион уч юз минг одамни қатл қилган Камбоджа диктатори Пол Пот ҳам Францияда тахсил олган олим эди.

1980 йилда мен Низомий номли педагогика университетида ўқиганимда домлаларим "ўқитувчи таълим билан бирга тарбия ҳам бериши керак" дея таъкидлашган эди. Демак билимли инсонда тарбия бўлмаса ишлар пачава.

Рауф Парфи эътирофи

Расм дарслари туркумидан 

Ўйлаб қарасам шу кунгача ўнлаб одам¸юзлаб ҳолат менга расмдан дарс берибди. Мен ҳам 1984 йилдан то 1990 йилгача ўрта мактабда расмдан дарс бердим. Ундан кейин ҳам рассомлик борасида биров маслаҳат сўраса аямадим. Менга расм санъатини ўргатган устозларни бир эслаб¸хотираларни қоғозга тушириб қўйишни ҳайрли иш деб билдим....

Рауф Парфи эътирофи

1981 йилнинг ëзида мен Хоразмга таътилга бориб ўнлаб расмлар чизиб келдим. Арман рассоми Мартирос Сарян асарларидаги қуëшли тасвирларга мафтун эдим ўшанда. Айни қуëшли тасвирларни Урганчнинг Ниëзмат Арбоб қишлоғидаги эски пахса уйлар¸ ям яшил гужумлар тарзида холстга туширишга уриндим.

Сариқ ¸сафсар¸норинж¸шафран ва зарғалдоқ ранглар олов каби ëнган расмлар эди бу.
Бир икки акварел эскизлар ҳам чиздим.

Бир қаричдан сал катта ромга мато тортиб жазирама қуëш ëритган пахса уйлар расмини мой бўëқда чиздим.
Бир ой ўтиб чизганим ўзимга ëқмади. 

Ўша пайтда нидерланд рассомларининг битган мой бўëқ расмни устидан лок бериш технологиясига қизиқар эдим.

Лессировка деб аталган бу технология кўмагида мўжизавий натижага эришиш мумкин эди.

Бу техникани ўганишга ëрдам берган рассом Исфандиëр Ҳайдаровдан миннатдорман.

Бу техника воситасида расмни бузиб қўймаслик учун кўп кўп экспремент қилмоқ керак.

Баъзи мой бўëқларда шаффоф пленка каби ҳусусият мавжуд. Масалан Виридон яшил рангида шундай ҳусусият бор.

Бу ҳусусиятли бўëқ юпқа қилиб сурилганида тагидаги рангни кўмиб юбормайди балки рангли шиша каби уларни бир оз ўзгартириб кўрсатади.

Виридон яшил рангни Дамар локи билан аралаштириб қуëшли Хоразм тасвири акс этган расм устига суртиб ташладим.

Илк дақиқада расм тўқ яшил бўëқ остида мутлақ йўқолди. Орадан бир соат ўтиб ранг тагидаги тасвир ғира шира кўрина бошлади.

Сариқ¸норинж ва қирмизи ранглар сокинлашиб¸ ҳудди ой нурида акс этган тун ташбеҳларига айланди.
Фотографлар бу натижани обективга рангли филтр ўрнатиш йўли билан олишади.

Ҳуллас қий чувли¸ ранглар қичқириғидан иборат саратондаги Хоразм тасвири сокингина тунги Хоразм сувратига дўнди.

Тошкентга қайтар эканман. Бу суврат ҳам юкларим орасида эди.

Пойтахтнинг Циолковский кўчасидаги аспирантлар уйининг бир хонасини устахона қилиб олган эдим.

Сал нарида авиасозалар шаҳарчасида эса устозим Исфандиëр Ҳайдаров яшар эди.

Исфандиëр Ҳайдаровнинг устахонаси Дилëр Имомов¸ Баҳтиëр Бобоев каби рассомлар¸ Муҳаммад Солиҳ¸ Рауф Парфи¸ Усмон Азимдек шоирлар билан деярли ҳар куни гавжум эди.

Рауф Парфи билан илк маротаба Исфандиëр Ҳайдаровнинг уйида танишган эдим.

Рауф Парфи мендан қандай китоблар ўқишини сўради. Мен ўша пайтда Борхесни ўқиëтган эдим.

Рауф ака бўлса Борхесни ўқийдиган рассом бола чизган расмлар билан танишиш истагини билдирди.

Мен талабалик машқларимда санъат иддаоси йўқлигини билардим ва расмларимни Рауф ака кўришга нолойиқ деб ўйлашимни айтдим.

Йўл йўлакай кириб ўтамиз деди Рауф Парфи.

Луначарский марказида яшайдиган шоир йўл йўлакай менинг устахонамга ҳам бирров кирди.

Натюрмот¸портрет ва пейзажларни бир бир кўрар экан Рауф Парфининг кўра устахона четида мунғайиб турган кичкинагина “Хоразм туни” деган манзарага тушди.

Бир қарашда кўримсиз бир расм эди у.

Расмни ҳафсала билан томоша қилган Рауф Парфи менга мамнуният билан боқди.

Бу расмни сотиб олар эдим жон деб аммо пулим йўқ деди

Мен расмни сизга ҳадя қиламан дедим.

Рауф ака рози бўлмади.

Бу расм эвазига кутубхонамдан ҳоҳлаган китобни олишингиз мумкин деди ва ўзи билан мени уйига олиб кетди.

Рауф Аканинг улкан кутубхонасидан олганим “Оймома ва сариқ чақа” (Луна и грош) деган китоб мойбўëқдаги экспрементим учун гонорар бўлди.

Рауф ака мени рассом сифатида эътироф этган биринчи одам эди.

Рауф Парфи ўзининг сўнгги шеърлар китобининг қўлëзмасида китоб муҳарррири сифатида Карим Баҳрини¸ китобни безаган рассом сифатида менинг исмимни ëзиб қўйди.

Бу китобни безамаган бўлсамда улкан эътироф соҳиби бўлганимдан мамнун эдим.

Билишимча “Хоразм туни” деган расм хозир Дилором Исҳоқовада сақланмоқда.

Давоми бор..

Қўрқоқнинг қўшиғи ëки латтабайроқлар ҳақида

Кейинги икки ой ичида гаплашганим юзлаб ўзбеклар "бизга эркинлик керак эмас қорнимиз тўйса бўлгани" дея бир ҳил гапни турли тарзда айтишди.

"Россия бизни босиб оладими¸байроғимизни юлиб олиб ерга ташлаб ¸бизни қул қиладими бизга барибир.Қорин тўқ чўнтак бут бўлса бўлгани" дейишди.

Улуғ шайҳ Ғаззолий одам билан ҳайвонни солиштиради: "Ҳайвон қорни очса овқат ейди. Чарчаса уҳлайди. Ҳирси қўзиса жуфтига қўшилади. Одам ҳам айни ишларни қилади. Аммо унда бир фарқ бор¸ у ҳам бўлса ақл заковатдир."

Ғаззолий ўлчовига кўра “фақат қорним тўйсин “ деганлар шунчаки ҳашаротларми?

“Томимизда кимнинг байроғи ҳилпираса бизга барибир “деган гапни уялмасдан айтадиган замонларга ҳам етдик.

Марҳум оғамиз Матназар Абдулҳаким ўзининг “Қўрқоқнинг қўшиғи” деган туркумида бугунги манзарани уста рассом каби чизиб кетибди.

Энг муқаддас байроғимиз пул,
Бу майдонда мен эга - сен қул.
Бу майдонда мен қул- сен эга.
Қашшоқларни эзар бойроқлар,
Кичикларни эзар катталар.
Латталардан бўлган байроқлар
Байроқлардан бўлган латталар.

1986 йилда мен Урганчдаги устахонамда “Шайтанат” деган мазмундаги сурат чизган эдим. (Тохир Малик ҳали бу мавзудаги романини ëзмаган эди.) Бу расмда битлаб кетган байроқни кўтариб кетаëтган кўр одам тасвирланган эди.

Ўшанда Матназар оға бу расмни кўриб “Манқуртлар учун тўкин дастурхон байроқ бўла олади” деган эди.

Кейин бу фикрни Матназар оға ўз шеърларида кўп марта “Бу юртнинг байроғи супрадир” дея ифода қилди.

Матназар оға одамлардаги иккиюзламачиликни севмас эди.
Хозиргина "мен Темур авлодиман¸Бобурнинг неварасиман" деб турган одамнинг¸ бирдан "ўрисга қул бўлсак қорнимиз тўяди¸кетни қисган бой бўлади" деб турланишидан Матназар оға ошкора ҳазар қилар эди.

Матназар оғадан байт будир:

Мақтовларга берилганда эрк¸
Гарчи осмонларнинг оймиз.
Қарғасалар қарғиш теккудек ¸
Йўқдир бирор ҳалол жойимиз. .

Матназар оғанинг 2008 йилда ëзган бир шеъри бор.

Бу шеър Ўзбекистонда 2008 йили чоп қилинган “Жавзо ташрифи” деган китобига киритилган.

Бу шеър мамлакат чеккасида кўринмасгина бўлиб ўтирган шоир қалб кўзи билан мамлакат сиëсий вазиятини сиëсатшуносдан кўра аниқроқ кузатганига далилдир.

Агар Ўзбекистон президентининг қизи Гулнора Каримовага ишонилса мамлакатнинг ўғрибошиси президентнинг хотини Татяна Каримовадир.

Матназар оға ўз шеърида “Шум кампир эгалик қилмоқда мулкка” дея таъкидлайди.

Бу йўғон ишорат акс этган мисраларни қайта ўқиймиз:

Булбуллар кетгандир бу гўзал ердан¸
Бўстонда дард билмай яшайди қарға.
Нолалар чекмайди фиғон тортмайди¸
Ўқрайиб ўқрайиб қағиллар гулга..
Заҳарлаб навқирон меросхўрларни¸
Шум кампир эгалик қилмоқда мулкка.

Эслатиб қўяман бу мисралар 2008 йилда ëзилган.

Матназар оға “Заҳарлаб навқирон меросхўрларни¸Шум кампир эгалик қилмоқда мулкка.” деб ëзяпти.

Гулнора Каримова эса 2013 йилга келиб ўзи ва ўғлининг онаси тарафидан заҳарланганини ëзади.

Матназар оға “Югургани сомонхонагача” бўлган бу халқнинг оғзини лағмонни ипи билан боғлаш мумкинлигини ëзар экан¸ Каримовлар салтанатининг ўғрилиги боис мамлакат путурдан кетганини “Натижа” деган шеърида таъкидлайди.

Натижа

Боғлар чўл¸ тоғларинг талқона чиқди
Рост деб айтганларинг ëлғона чиқди
Қаср деб қурганинг молхона чиқди.

Дарҳақиқат ўзбекистон матбуоти мустақиллик қасри дея атайдиган ошиëн молхона¸ унинг сокинлари эса мол бўлиб чиқди.

Ғаззолий айтгандек¸ қорни очса овқат ейдиган¸ чарчаса уҳлайдиган¸ ҳирси қўзиса жуфтига қўшиладиган ҳайвон. Россиядаги кампирларни зўрлаган ўзбек мардикорлар ҳикоясининг эса матбуотда сийқаси чиқиб бўлди.

Бугун мархум шоир оғамиз Матназар Абдулҳаким шеърияти призмаси орқали кўринган манзара шундай.

Комил Яшиннинг “Инқилоб тонги” спектаклидаги мазлум ролини ўйнаган Амин Турдиев “Ахволимиз томошабопми” дейди.

Спектаклдаги бу жумла айтилганидан кейин руслар Бухорони ишғол қилади.

Бухоро бир олма каби узилиб русларнинг қўлига тушади.

Чунки амир баччабозлик¸овқат ейиш ва ўғирликдан бошқа нарсани ўйламаган.

Чунки муллалар давлатчилик ва миллий манфаатни куфр деб билишган.

Чунки оддий халқ авом¸бойлар жоҳил¸аскарлар эса оч бўлган.

Бу давр ҳақида Аваз Ўтар ëзади:

Сипоҳи пора истар¸
Мулло ижора истар¸
Бечора чора истар¸
Бир чора замон борму.

Бу чора “миллатпарварлик” деган сийқа калимага жой бўлганига Матназар оға чин дилдан ишонар эди.

Матназар оғанинг энг севган ҳикояси улуғ ислом олими Нажмиддин Кубронинг Мўғулларга қарши қўлида қурол олиб курашгани ҳақида.

Дин аҳллари ва айниқса сўфийларнинг ўз ичига ëшуруниб миллат учун курашмагани айтилади.

Боз устига муллалар Чор аскарларига Тошкент дарвозасини очиб бергани таъна дашном билан эсланади.

Аммо сўфий Нажмиддин Кубро қўлига қилич олиб босқинчилар билан курашиб ўз давлати ва миллатини ҳимоя қилади.

Тенгсиз курашда Нажимддин Кубро¸ мўғуллар санчган ўнлаб найзалар заҳмидан йиқилар экан сўнг дамда панжалари билан душман байроғин ғижимлайди.

Миллат қахрамони Нажмиддин Кубро ерга йиқилар экан ўзи билан бирга душман туғини ҳам ер парчин қилди.

Матназар оға учун¸қолаверса мен каби у кишининг укалари учун бу ватанпарварликнинг гўзал ҳикояси эди.

Гарчи Чингизхон Нажмиддин Куброга кўп пул ҳамда лавозимлар ваъда бериб¸ эвазига фақат бир нарса¸ қаршилик қилмасликни сўраган эди.

Аммо Шайх Нажмиддин Кубро ўз давлатини босқинчилардан ҳимоя қилишни душман қўлидан эҳсон олиб тирик яшашдан афзал деб билди.

Бобом Шайх Нажмиддин Кубро қўлида ¸
Ғижимланиб қолган манфур туғларинг .
Чириб чириб ëтар Урганч йўлида¸ деб ëзган эди марҳум шоир оғамиз.

Бугун душман қўлидаги байроқни юлиб олишга жасорати етадиган эл оғаси борми орамизда?